વૃદ્ધિ અને વિકાસ: પાયાની સંકલ્પના
સામાન્ય વ્યવહારમાં આપણે વૃદ્ધિ અને વિકાસ બંને શબ્દોને એકબીજાના સમાનાર્થી તરીકે વાપરીએ છીએ, પરંતુ મનોવિજ્ઞાનમાં આ બંને વચ્ચે ખૂબ મોટો તફાવત છે.
વૃદ્ધિ (Growth)
વૃદ્ધિ એટલે શરીરના કદ, આકાર અને વજનમાં થતો શારીરિક વધારો. તે માત્ર 'પરિમાણાત્મક' (Quantitative) છે.
- વૃદ્ધિને સ્પષ્ટ રીતે માપી શકાય છે (દા.ત. વજન કાંટો, માપપટ્ટી).
- તે આજીવન ચાલતી નથી, પરિપક્વતાએ પહોંચતા (૧૮-૨૦ વર્ષે) અટકી જાય છે.
- ક્રો અને ક્રો: "વૃદ્ધિ એટલે શારીરિક માળખામાં થતો ફેરફાર."
વિકાસ (Development)
વિકાસ એટલે શરીરના વિભિન્ન અંગોની કાર્યક્ષમતામાં થતો વધારો. તે 'ગુણાત્મક' (Qualitative) પરિવર્તન છે.
- વિકાસ એ ગર્ભાધાનથી મૃત્યુ સુધી ચાલતી આજીવન પ્રક્રિયા છે.
- તેને સીધી રીતે માપી શકાતો નથી, માત્ર તેના વર્તનનું નિરીક્ષણ થઈ શકે છે.
- એલિઝાબેથ હરલોક: "વિકાસ એ માત્ર આકારમાં થતો વધારો નથી, પણ લક્ષ્યો તરફ જવાની પ્રગતિશીલ શ્રેણી છે."
વિકાસના અગત્યના સિદ્ધાંતો (Principles)
પરીક્ષામાં વિધાન રૂપે અથવા ઉદાહરણ રૂપે આ સિદ્ધાંતો અવારનવાર પૂછાય છે. આ તમામ ૮ સિદ્ધાંતો યાદ રાખવા અનિવાર્ય છે:
સતત અને અવિરત પ્રક્રિયાનો સિદ્ધાંત
વિકાસ ક્યારેય અટકતો નથી, તે ગર્ભાધાનથી મૃત્યુ પર્યંત ચાલ્યા જ કરે છે. જોકે વિવિધ અવસ્થામાં તેની ગતિ ધીમી કે ઝડપી હોઈ શકે છે.
વ્યક્તિગત ભિન્નતાનો સિદ્ધાંત
દરેક બાળકનો વિકાસ સરખો હોતો નથી. બે જોડકા બાળકોનો વિકાસ પણ એકસરખી ગતિએ થતો નથી. દરેકનો વિકાસ અનન્ય હોય છે.
સામાન્યથી વિશિષ્ટ તરફનો સિદ્ધાંત
બાળક પહેલા સામાન્ય વર્તન કરે છે અને પછી વિશિષ્ટ. દા.ત. બાળક વસ્તુ પકડવા પહેલા આખો હાથ મારે છે, ત્યારબાદ માત્ર આંગળીઓનો ઉપયોગ કરતા શીખે છે.
વિકાસની એકરૂપતા (સમાન તરેહ)
વિકાસની ગતિ અલગ હોઈ શકે, પરંતુ તેનો 'ક્રમ' સમગ્ર માનવજાતમાં સમાન રહે છે. (બધા બાળકો પહેલા બેસતા, પછી ઊભા થતા અને પછી ચાલતા શીખે છે).
પરસ્પર સંબંધનો સિદ્ધાંત (Interrelation)
બાળકના શારીરિક, માનસિક, સામાજિક અને આવેગિક વિકાસ એકબીજા સાથે ઘનિષ્ઠ રીતે જોડાયેલા છે. "સ્વસ્થ શરીરમાં સ્વસ્થ મન" આ સિદ્ધાંતનું ઉદાહરણ છે.
આગાહીનો સિદ્ધાંત (Predictability)
બાળકના હાલના વિકાસના દર પરથી ભવિષ્યના વિકાસની આગાહી કરી શકાય છે. બાળકના કાંડાના X-Ray પરથી તેની ઊંચાઈ જાણી શકાય છે. 'પૂતનાં લક્ષણ પારણામાં'.
વારસો અને પર્યાવરણની આંતરક્રિયાનો સિદ્ધાંત
મનોવૈજ્ઞાનિક વુડવર્થ (Woodworth) ના મતે, બાળકનો વિકાસ એ વારસો અને પર્યાવરણનો સરવાળો નથી, પરંતુ બંનેનો ગુણાકાર છે. બંને પરિબળો એકબીજા પર નિર્ભર છે.
વર્તુળાકાર વિકાસનો સિદ્ધાંત (Spiral vs Linear)
વિકાસ ક્યારેય સીધી રેખામાં (Linear) થતો નથી. વિકાસ હંમેશા વર્તુળાકાર (Spiral) હોય છે. એટલે કે, બાળક કોઈ એક તબક્કે ઝડપી વિકાસ કર્યા બાદ, તે વિકાસને પરિપક્વ કરવા માટે ત્યાં થોડો સમય રોકાય છે (આરામ લે છે) અને પછી આગળ વધે છે.
વિકાસની નિશ્ચિત દિશાના બે સિદ્ધાંતો (Most IMP)
શિરોપાદ સિદ્ધાંત
(Cephalocaudal Trend)
માથાથી પગ તરફ
પહેલા માથાના ભાગનો વિકાસ થાય છે અને સૌથી છેલ્લે પગનો.
કેન્દ્રથી પરિઘનો સિદ્ધાંત
(Proximodistal Trend)
કેન્દ્રથી બહાર તરફ
પહેલા કરોડરજ્જુ (કેન્દ્ર) નો વિકાસ થાય છે, પછી ખભા, હાથ અને આંગળીઓનો.
વિકાસની વિભિન્ન અવસ્થાઓ (Stages of Development)
પરીક્ષામાં દરેક અવસ્થાના બીજા નામ (ઉપનામ) અને ઉંમર વારંવાર પૂછાય છે.
ગર્ભાવસ્થા (Prenatal Stage) ગર્ભાધાનથી જન્મ સુધી (આશરે ૨૮૦ દિવસ)
આ અવસ્થામાં શારીરિક વિકાસની ગતિ સૌથી વધુ હોય છે. માતાનો આહાર અને માનસિક સ્થિતિ બાળકના વિકાસને સીધી અસર કરે છે.
શૈશવાવસ્થા / શિશુઅવસ્થા (Infancy) જન્મથી ૨ વર્ષ
જન્મ પછી શારીરિક વિકાસની સૌથી ઝડપી અવસ્થા. બાળક સંપૂર્ણપણે માતા-પિતા પર નિર્ભર હોય છે. અનુકરણ દ્વારા શીખવાની શરૂઆત થાય છે.
પૂર્વ બાલ્યાવસ્થા (Early Childhood) ૨ થી ૬ વર્ષ
આને 'રમકડાંની ઉંમર' (Toy Age) કહેવાય છે. બાળક અત્યંત જિજ્ઞાસુ બને છે, તેથી તેને 'પ્રશ્નો પૂછવાની ઉંમર' પણ કહેવાય છે. ભાષા વિકાસ માટે આ શ્રેષ્ઠ સમય છે.
ઉત્તર બાલ્યાવસ્થા (Late Childhood) ૬ થી ૧૨ વર્ષ
આને 'ટોળી અવસ્થા' (Gang Age) કહેવાય છે. પ્રાથમિક શાળાએ જવાની ઉંમર. બાળક મિત્રો સાથે રમવાનું વધુ પસંદ કરે છે. શારીરિક વિકાસ ધીમો પડે છે પણ માનસિક વિકાસ મજબૂત બને છે.
તરુણાવસ્થા / કિશોરાવસ્થા (Adolescence)
ઉંમર: ૧૩ થી ૧૯ વર્ષ (Teenage). આ જીવનનો સૌથી નાજુક અને સંક્રાંતિકાળ (Transition period) છે. અંગ્રેજી શબ્દ 'Adolescence' લેટિન શબ્દ 'Adolescere' પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે 'પરિપક્વતા તરફ આગળ વધવું'.
"તરુણાવસ્થા એ અત્યંત ભારે તણાવ, તોફાન અને સંઘર્ષની અવસ્થા છે."
— જી. સ્ટેનલી હોલ (G. Stanley Hall)
શારીરિક અને જાતીય ફેરફારો
- શારીરિક વિકાસ અત્યંત તીવ્ર અને અચાનક (Spurt) થાય છે.
- જાતીય ગ્રંથિઓ સક્રિય બને છે.
- વિજાતીય વ્યક્તિ પ્રત્યે અદમ્ય આકર્ષણ જન્મે છે.
બૌદ્ધિક અને માનસિક વિકાસ
- આ તબક્કામાં અમૂર્ત ચિંતન (Abstract thinking) ની ક્ષમતા વિકસે છે.
- તરુણો દિવાસ્વપ્નો (Daydreaming) માં રાચે છે.
- તર્ક અને દલીલ કરવાની ક્ષમતા સર્વોચ્ચ સ્તરે પહોંચે છે.
સામાજિક વિકાસ
- માતા-પિતા કરતાં મિત્રજૂથનું મહત્વ સૌથી વધુ વધી જાય છે.
- રૂઢિઓ સામે બળવો કરવાની વૃત્તિ જોવા મળે છે.
- 'વીર પૂજા' (Hero Worship): કોઈ આદર્શ વ્યક્તિ કે હીરોની પૂજા કરે છે.
સંવેગિક અસ્થિરતા
- લાગણીઓનો ઉભરો વારંવાર આવે છે.
- પોતાની ઓળખ સ્થાપિત કરવાની મૂંઝવણ (Identity Crisis) અનુભવે છે.
- સ્વતંત્રતાની તીવ્ર ઝંખના હોય છે.
તરુણાવસ્થામાં શિક્ષકની ભૂમિકા
- શિક્ષકે સરમુખત્યાર નહિ, પણ એક મિત્ર અને માર્ગદર્શક તરીકે વર્તવું જોઈએ.
- તેમની ઉર્જાને યોગ્ય દિશા આપવા રમત-ગમત કે કલા પ્રવૃત્તિઓ કરાવવી (જેને ઊર્ધ્વીકરણ - Sublimation કહેવાય છે).
- શાળામાં યોગ્ય અને વૈજ્ઞાનિક જાતીય શિક્ષણ (Sex Education) આપવું અનિવાર્ય છે.
વૃદ્ધિ અને વિકાસને અસર કરતા પરિબળો
વારસો (Heredity / Nature)
બાળકને માતાપિતા તરફથી જે જનીન તત્વો (Genes) મળે છે તે વારસો છે. માનવ શરીરમાં ૨૩ જોડ રંગસૂત્રો (Chromosomes) આવેલા છે (કુલ ૪૬). બાળકના આંખ, વાળનો રંગ અને બુદ્ધિનો મોટો આધાર વારસા પર છે.
પર્યાવરણ (Environment / Nurture)
બાળકની આસપાસનું ભૌતિક અને સામાજિક વાતાવરણ. કુટુંબ, શાળા, પડોશ અને સમાજ પર્યાવરણનો હિસ્સો છે. સારો વારસો હોવા છતાં યોગ્ય પર્યાવરણ ન મળે તો વિકાસ રૂંધાય છે.
અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ (Endocrine Glands - IMP)
પિટ્યુટરી ગ્રંથિ (Pituitary Gland)
આ મગજના તળિયે આવેલી છે. તેને 'માસ્ટર ગ્રંથિ' કહેવાય છે કારણ કે તે અન્ય ગ્રંથિઓનું નિયંત્રણ કરે છે. તેના સ્ત્રાવથી શરીરની ઊંચાઈ વધે છે.
થાઈરોઈડ ગ્રંથિ (Thyroid Gland)
આ ગળાના ભાગમાં આવેલી છે. તેમાંથી 'થાઈરોક્સિન' સ્ત્રાવ ઝરે છે. તેની ખામીથી શારીરિક અને માનસિક વિકાસ રુંધાય છે (બાળક વામન રહી જાય છે).
એડ્રિનલ ગ્રંથિ (Adrenal Gland)
આ કિડનીની ઉપર આવેલી છે. તે આવેગો (ગુસ્સો, ડર, આનંદ) નું નિયંત્રણ કરે છે. કટોકટીના સમયે લડવા કે ભાગવા (Fight or Flight) માટે આ ગ્રંથિ સક્રિય બને છે.
જીન પિયાજેનો બોધાત્મક વિકાસનો સિદ્ધાંત (Cognitive Development)
સ્વિસ મનોવૈજ્ઞાનિક જીન પિયાજે (Jean Piaget) એ બાળકના બુદ્ધિ અને જ્ઞાનાત્મક વિકાસ પર સૌથી પ્રભાવશાળી સિદ્ધાંત આપ્યો છે. તેઓ માનતા હતા કે બાળકો 'નાના વૈજ્ઞાનિકો' છે જેઓ જાતે જ પોતાના જ્ઞાનનું નિર્માણ કરે છે.
પાયાની સંકલ્પનાઓ (Key Concepts):
સ્કીમા (Schema)
માહિતી અને જ્ઞાનને સંગ્રહિત કરતું મગજનું માળખું. (વિચારવાનો પાયાનો એકમ).
આત્મસાતીકરણ (Assimilation)
નવી માહિતીને જૂના સ્કીમામાં સીધી જ ગોઠવી દેવી. (દા.ત. કૂતરાને જોઈને ગાયને પણ કૂતરું કહેવું).
સમવિષ્ટીકરણ (Accommodation)
નવી માહિતી મુજબ જૂના સ્કીમામાં ફેરફાર કરવો કે નવું સ્કીમા બનાવવું.
સંતુલન (Equilibration)
આત્મસાતીકરણ અને સમવિષ્ટીકરણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની પ્રક્રિયા.
બોધાત્મક વિકાસના ૪ તબક્કાઓ (૪ Stages - IMP):
સાંવેદનિક-કારક અવસ્થા (Sensori-motor Stage) જન્મથી ૨ વર્ષ
- બાળક પોતાની ઇન્દ્રિયો (જોવું, સાંભળવું, સ્પર્શ) અને શારીરિક ક્રિયાઓ દ્વારા શીખે છે.
- પદાર્થ સ્થાયિત્વ (Object Permanence): ૮-૯ મહિના પછી બાળક સમજવા લાગે છે કે વસ્તુ આંખ સામે ન હોય તો પણ તેનું અસ્તિત્વ છે.
પૂર્વ-ક્રિયાત્મક અવસ્થા (Pre-operational Stage) ૨ થી ૭ વર્ષ
- જીવ-આરોપણ (Animism): નિર્જીવ વસ્તુઓને સજીવ માનવી (દા.ત. ઢીંગલીને જમાડવી).
- અહમકેન્દ્રિતા (Egocentrism): દુનિયાને માત્ર પોતાના જ દૃષ્ટિકોણથી જોવી.
- બાળકમાં સંરક્ષણ (Conservation) અને ઉલટાવી શકવાની (Reversibility) ક્ષમતા હોતી નથી.
મૂર્ત-ક્રિયાત્મક અવસ્થા (Concrete Operational Stage) ૭ થી ૧૧ વર્ષ
- બાળક મૂર્ત (નજરે દેખાતી) વસ્તુઓ પર તાર્કિક વિચાર શરૂ કરે છે.
- સંરક્ષણ, વર્ગીકરણ અને ક્રમબદ્ધતાનો ગુણ વિકસે છે.
- વિચારોને ઉલટાવી શકવાની ક્ષમતા (Reversibility) આવવા લાગે છે.
અમૂર્ત-ક્રિયાત્મક અવસ્થા (Formal Operational Stage) ૧૨+ વર્ષ (તરુણાવસ્થા)
- સૌથી ઉચ્ચ સ્તર. અદ્રશ્ય કે અમૂર્ત બાબતો (Abstract concepts) પર ચિંતન શરૂ થાય છે.
- નિગમનાત્મક તર્ક (Deductive logic) અને પરિકલ્પનાત્મક વિચારસરણીનો વિકાસ થાય છે.
એરિક એરિક્સનનો મનો-સામાજિક વિકાસનો સિદ્ધાંત (Psychosocial Theory)
જર્મન-અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક એરિક એરિક્સન (Erik Erikson) ના મતે માનવ વિકાસ આખી જિંદગી ચાલે છે. તેમણે જીવનકાળને ૮ તબક્કાઓમાં વહેંચ્યો છે. દરેક તબક્કામાં વ્યક્તિને એક ચોક્કસ 'સામાજિક કટોકટી' (Psychosocial Crisis) નો સામનો કરવો પડે છે.
| તબક્કો (ઉંમર) | મનો-સામાજિક કટોકટી (Crisis) | વિકસતો ગુણ (Virtue) |
|---|---|---|
| શિશુ અવસ્થા (૦-૧ વર્ષ) | વિશ્વાસ વિરુદ્ધ અવિશ્વાસ (Trust vs. Mistrust) | આશા (Hope) |
| પ્રારંભિક બાલ્યાવસ્થા (૧-૩) | સ્વાયત્તતા વિરુદ્ધ શરમ અને શંકા (Autonomy vs. Shame/Doubt) | ઇચ્છાશક્તિ (Will) |
| રમતની ઉંમર (૩-૬ વર્ષ) | પહેલવૃત્તિ વિરુદ્ધ અપરાધભાવ (Initiative vs. Guilt) | હેતુ (Purpose) |
| શાળાની ઉંમર (૬-૧૨ વર્ષ) | ઉદ્યમશીલતા વિરુદ્ધ લઘુતાગ્રંથિ (Industry vs. Inferiority) | સક્ષમતા (Competence) |
| તરુણાવસ્થા (૧૨-૧૮ વર્ષ) | ઓળખ વિ. ઓળખની મૂંઝવણ (Identity vs. Role Confusion) | વફાદારી (Fidelity) |
| યુવાવસ્થા (૧૮-૪૦ વર્ષ) | આત્મીયતા વિરુદ્ધ એકલવાયાપણું (Intimacy vs. Isolation) | પ્રેમ (Love) |
| મધ્ય વય (૪૦-૬૫ વર્ષ) | ઉત્પાદકતા વિરુદ્ધ સ્થગિતતા (Generativity vs. Stagnation) | કાળજી (Care) |
| વૃદ્ધાવસ્થા (૬૫+ વર્ષ) | સંપૂર્ણતા વિરુદ્ધ નિરાશા (Ego Integrity vs. Despair) | ડહાપણ (Wisdom) |
TAT ની પરીક્ષા માટે ઓળખની મૂંઝવણ / Identity Crisis નો તબક્કો સૌથી અગત્યનો છે. તરુણાવસ્થામાં બાળક "હું કોણ છું અને મારે શું બનવું છે?" તે શોધવા મથે છે.
