શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાનની અભ્યાસ પદ્ધતિઓ
TET-TAT પરીક્ષા માટે પદ્ધતિઓનું સૌથી ઊંડું અને સચોટ વિશ્લેષણ
વિષય પ્રવેશ
મનોવિજ્ઞાન એ વર્તનનો અભ્યાસ કરતું વિજ્ઞાન છે. બાળકના શૈક્ષણિક વિકાસને સમજવા માટે મનોવૈજ્ઞાનિકોએ જુદી જુદી પદ્ધતિઓ વિકસાવી છે. પરીક્ષામાં વિધાન વાળા પ્રશ્નોમાં આ પદ્ધતિઓના પ્રણેતા અને તેમની ખાસિયતો વિશે ઘણી વાર પૂછાય છે.
આત્મનિરીક્ષણ પદ્ધતિ (Introspection Method)
"પોતાની અંદર જોવું એટલે આત્મનિરીક્ષણ." વ્યક્તિ જ્યારે પોતાની માનસિક ક્રિયાઓનું પોતે જ નિરીક્ષણ કરે ત્યારે તેને આત્મનિરીક્ષણ કહેવાય. આ મનોવિજ્ઞાનની સૌથી પ્રાચીન પદ્ધતિ છે.
મુખ્ય મુદ્દાઓ:
- પ્રણેતા: વિલ્હેમ વુન્ટ અને ટિચનર.
- આ પદ્ધતિ વ્યક્તિલક્ષી (Subjective) છે.
- તેમાં કોઈ સાધનો કે પ્રયોગશાળાની જરૂર નથી.
મર્યાદાઓ:
- નાના બાળકો અને પ્રાણીઓ પર આ પદ્ધતિ અશક્ય છે.
- માનસિક રીતે વિકૃત વ્યક્તિઓ માટે નકામી.
નિરીક્ષણ પદ્ધતિ (Observation Method)
વર્તનવાદના પિતા જે.બી. વોટ્સને આ પદ્ધતિ પર ભાર મૂક્યો. બીજાના બાહ્ય વર્તનને વૈજ્ઞાનિક રીતે જોવું એટલે નિરીક્ષણ.
સહભાગી નિરીક્ષણ:
નિરીક્ષક પોતે જૂથનો સભ્ય બનીને અભ્યાસ કરે. પ્રણેતા: લિન્ડમેન.
અસહભાગી નિરીક્ષણ:
જૂથમાં ભળ્યા વિના દૂરથી નિરીક્ષણ કરવું.
પ્રાયોગિક પદ્ધતિ (Experimental Method)
મનોવિજ્ઞાનને 'વિજ્ઞાન' નો દરજ્જો આ પદ્ધતિએ અપાવ્યો છે. ઈ.સ. ૧૮૭૯માં વિલ્હેમ વુન્ટે જર્મનીમાં મનોવિજ્ઞાનની પ્રથમ પ્રયોગશાળા સ્થાપી હતી.
પ્રયોગના ત્રણ મુખ્ય પરિવર્ત્યો (Variables)
૧. સ્વતંત્ર પરિવર્ત્ય
(Independent Variable)
પ્રયોગકર્તા જેમાં હેતુપૂર્વક ફેરફાર કરી શકે તે.
૨. આધારિત પરિવર્ત્ય
(Dependent Variable)
જેના પર સ્વતંત્ર પરિવર્ત્યની અસર થાય તે.
૩. નિયંત્રિત પરિવર્ત્ય
(Control Variable)
પ્રયોગ દરમિયાન જે પરિબળોને સ્થિર રાખવામાં આવે તે.
