૧. શિક્ષણનો અર્થ અને પ્રક્રિયા
શિક્ષણ શબ્દ સંસ્કૃત ધાતુ 'શિક્ષ' પરથી આવ્યો છે. અંગ્રેજીમાં તેને 'Education' કહે છે. લેટિન શબ્દો 'Educare' અને 'Educere' તેની ઉત્પત્તિના મૂળ છે. જ્હોન એડમ્સ તેને 'દ્વિ-ધ્રુવી' માનતા હતા, પણ જ્હોન ડ્યુઈએ તેને 'ત્રિ-ધ્રુવી' પ્રક્રિયા ગણાવી છે.
શિક્ષક
વિદ્યાર્થી
સમાજ
[આકૃતિ: જ્હોન ડ્યુઈની ત્રિ-ધ્રુવી પ્રક્રિયા]
૨. કેળવણીના મુખ્ય હેતુઓ
વ્યક્તિગત હેતુ
બાળકની આંતરિક શક્તિઓનું 'સર્વાંગી પ્રગટીકરણ' કરવું અને ભવિષ્ય માટે તેને આત્મનિર્ભર બનાવવો.
સામાજિક હેતુ
વ્યક્તિને સમાજમાં 'અનુકૂલન' સાધતા શીખવવું, રાષ્ટ્રપ્રેમ જગાવવો અને આદર્શ નાગરિક ઘડવો.
૩. કેળવણીના સ્વરૂપો
કેળવણી મુખ્યત્વે ત્રણ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે:
ઔપચારિક
(શાળા)
અનૌપચારિક
(પરિવાર)
નિરંતર
(દૂરવર્તી)
[વેન આકૃતિ: શિક્ષણના સ્વરૂપો]
૪. શિક્ષણની વિચારધારાઓ
| વિચારધારા | કેન્દ્રબિંદુ | મુખ્ય પ્રણેતા |
|---|---|---|
| આદર્શવાદ | 'આત્મા' અને આધ્યાત્મિક વિચારો | પ્લેટો, ગાંધીજી |
| પ્રકૃતિવાદ | 'કુદરત' અને બાળકની સ્વતંત્રતા | રૂસો, રવીન્દ્રનાથ ટાગોર |
| વ્યવહારવાદ | 'અનુભવ' અને વ્યવહારુ ક્રિયા | જોન ડ્યુઈ, કિલેપેટ્રિક |
૫. પ્રમુખ શૈક્ષણિક કેળવણીકારો (IMP)
🇮🇳 ભારતીય કેળવણીકારો
૧. મહાત્મા ગાંધી
- બુનિયાદી શિક્ષણ (વર્ધા શિક્ષણ યોજના - ૧૯૩૭) ના પ્રણેતા.
- શિક્ષણમાં 3H (Head, Heart, Hand) ના સમન્વય પર ભાર મૂક્યો.
- પ્રાથમિક શિક્ષણનું માધ્યમ ફરજિયાત માતૃભાષા હોવું જોઈએ.
- હસ્તકલા અને ઉદ્યોગ કેન્દ્રી શિક્ષણ ('રોટી અને બેટી' નો વ્યવસાયિક હેતુ).
૨. ગિજુભાઈ બધેકા
- બાળકો પ્રત્યેના પ્રેમના કારણે 'મૂછાળી મા' તરીકે ઓળખાયા.
- તેમનું સૌથી પ્રખ્યાત પુસ્તક 'દિવાસ્વપ્ન' છે.
- ભાવનગરમાં 'દક્ષિણામૂર્તિ બાલમંદિર' ની સ્થાપના કરી.
- ભારતમાં 'મોન્ટેસરી પદ્ધતિ' લાવનાર અને 'બાલદેવો ભવ:' સૂત્ર આપનાર.
૩. સ્વામી વિવેકાનંદ
- સૂત્ર: "કેળવણી એટલે મનુષ્યમાં રહેલી 'પૂર્ણતાનું પ્રગટીકરણ'."
- માણસ ઘડતર (Man-making) અને ચારિત્ર્ય નિર્માણના શિક્ષણ પર ભાર.
- આત્મશ્રદ્ધા અને નીડરતા કેળવવા વેદાંત ફિલસૂફીનો સહારો લીધો.
- માત્ર માહિતી એકઠી કરવી એ તેમના મતે શિક્ષણ નથી.
૪. રવીન્દ્રનાથ ટાગોર
- તેઓ પ્રખર પ્રકૃતિવાદી હતા. "પ્રકૃતિ જ સાચો શિક્ષક છે".
- ખુલ્લા વાતાવરણમાં શિક્ષણ માટે 'શાંતિનિકેતન' ની સ્થાપના કરી.
- પાછળથી તેને 'વિશ્વભારતી યુનિવર્સિટી' માં રૂપાંતરિત કરી.
- બાળકની સ્વતંત્રતા અને કલા-સંગીતના શિક્ષણ પર ખૂબ ભાર મૂક્યો.
🌍 પશ્ચિમી કેળવણીકારો
૧. રૂસો (Rousseau)
- પ્રકૃતિવાદ (Naturalism) ના પિતામહ મનાય છે.
- તેમનો ઐતિહાસિક ગ્રંથ: 'એમિલ' (Emile).
- સૂત્ર: "પ્રકૃતિ તરફ પાછા વળો". પુસ્તકિયા જ્ઞાનનો સખત વિરોધ.
- 'નકારાત્મક શિક્ષણ' અને બાળકેન્દ્રી શિક્ષણનો ખ્યાલ રજૂ કર્યો.
૨. જ્હોન ડ્યુઈ (John Dewey)
- વ્યવહારવાદ (Pragmatism / પ્રયોજનવાદ) ના પ્રણેતા.
- શિક્ષણને માત્ર દ્વિ-ધ્રુવી નહિ, પણ 'ત્રિ-ધ્રુવી' પ્રક્રિયા ગણાવી (સમાજ ઉમેર્યો).
- સૂત્ર: "ક્રિયા દ્વારા શિક્ષણ" (Learning by doing).
- તેમના શિષ્ય કિલેપેટ્રિક સાથે મળીને 'પ્રોજેક્ટ પદ્ધતિ' વિકસાવી.
૩. પ્લેટો (Plato)
- પ્રાચીન ગ્રીક તત્વચિંતક અને આદર્શવાદ ના પ્રણેતા.
- તેમનો સૌથી પ્રખ્યાત ગ્રંથ 'રિપબ્લિક' (Republic) છે.
- શિક્ષણ રાજ્યના નિયંત્રણ હેઠળ હોવું જોઈએ તેવી હિમાયત કરી.
- "સાચા સમયે સુખ અને દુઃખ અનુભવવાની ક્ષમતા એટલે શિક્ષણ."
૪. ફ્રોબેલ (Froebel)
- નાના બાળકો માટે 'કિન્ડરગાર્ટન' (બાલમંદિર / Children's garden) પદ્ધતિની શોધ કરી.
- શાળા એક બગીચો છે, બાળક એક છોડ છે, અને શિક્ષક એક માળી છે.
- 'રમત-ગમત દ્વારા શિક્ષણ' (Play-way method) ના હિમાયતી.
- બાળકોને રમવા માટે ભેટો (Gifts) અને વ્યવસાયો આપવાની પદ્ધતિ શોધી.
